Gatunki inwazyjne ryb w Polsce — status prawny i obowiązki wędkarza

Cztery pojęcia, które nie są synonimami

W rozmowach nad wodą wszystkie te określenia bywają używane zamiennie. W przepisach oznaczają co innego i pociągają za sobą inne obowiązki, więc warto je rozdzielić raz a dobrze.

Gatunek obcy to gatunek występujący poza swoim naturalnym zasięgiem, sprowadzony przez człowieka. Ustawa z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych odsyła w tym zakresie do definicji z rozporządzenia UE nr 1143/2014. Obcy jest karp, karaś srebrzysty, amur biały, tołpyga, pstrąg tęczowy. Bycie gatunkiem obcym samo w sobie nie tworzy żadnych zakazów dotyczących złowionej ryby.

Inwazyjny gatunek obcy (IGO) to gatunek obcy, którego wprowadzenie lub rozprzestrzenianie zagraża różnorodności biologicznej. To pojęcie prawne: żeby gatunek był IGO w rozumieniu przepisów, musi znaleźć się na jednej z list ustalonych rozporządzeniem.

IGO stwarzający zagrożenie dla Unii to gatunek z listy unijnej, tworzonej na podstawie rozporządzenia UE nr 1143/2014 i przenoszonej do prawa krajowego. Lista jest okresowo rozszerzana.

IGO stwarzający zagrożenie dla Polski to gatunek z listy krajowej, obowiązującej od 18 grudnia 2021 r. Znajdują się na niej gatunki istotne u nas, choć niekoniecznie w całej Unii.

Do kompletu warto dodać piąte, całkiem osobne pojęcie: gatunek chroniony. To przeciwieństwo IGO — ryba rodzima objęta ochroną, której nie wolno zabierać. Rozporządzenie o ochronie i połowie ryb obejmuje na przykład jesiotra ostronosego ochroną całoroczną (§ 7 ust. 1). Pomylenie tych kategorii prowadzi do najpoważniejszych błędów: uśmiercenie ryby chronionej w przekonaniu, że jest inwazyjna, to nie pomyłka techniczna.

Które ryby są na listach IGO

Poniższe zestawienie obejmuje gatunki ryb z obu list rozporządzenia Rady Ministrów z 9 grudnia 2022 r., ze wskazaniem, które z nich realnie spotkasz w polskich wodach. Nazwy polskie podano tak, jak brzmią w rozporządzeniu.

Zakres czasowy tego zestawienia ma znaczenie. Wykaz odpowiada listom ogłoszonym w rozporządzeniu z 9 grudnia 2022 r., a lista unijna jest okresowo rozszerzana o kolejne gatunki. Jeżeli sprawdzasz status konkretnej ryby, sięgnij po aktualną listę na stronach Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska — nie po zestawienie w artykule, także w tym.

Co zrobić po złowieniu IGO

Podstawą jest art. 7 ust. 1 ustawy o gatunkach obcych: „Zakazuje się wprowadzania do środowiska oraz przemieszczania w środowisku gatunków obcych”. Wypuszczenie złowionej ryby z powrotem do wody jest wprowadzeniem jej do środowiska — i właśnie dlatego jest zakazane, nawet jeśli ryba pochodzi z tej samej wody i jest w pełni żywotna.

Dla IGO stwarzających zagrożenie dla Polski art. 7 ust. 2 dodaje zakazy dotyczące m.in. przywozu, transportu, przetrzymywania, chowu i hodowli, rozmnażania oraz wprowadzania do obrotu.

Jak to wygląda w praktyce, pokazuje instrukcja Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Lublinie dla sumika karłowatego — gatunku z listy krajowej, zaliczonego do rozprzestrzenionych na szeroką skalę:

Dwie uwagi do tej tabeli. Po pierwsze, „zabierać każdą sztukę” oznacza, że IGO nie podlegają limitom dobowym ani wymiarom ochronnym — te dotyczą gatunków wymienionych w rozporządzeniu o ochronie i połowie ryb, a IGO się tam nie znajdują. Po drugie, uśmiercanie ma być humanitarne; wymóg ten nie znika dlatego, że ryba jest gatunkiem niepożądanym.

Instrukcja RDOŚ w Lublinie dotyczy wprost sumika karłowatego. Dla innego gatunku sprawdź kartę na stronach właściwej regionalnej dyrekcji ochrony środowiska — zakres czynności zaradczych bywa różny w zależności od tego, czy gatunek podlega szybkiej eliminacji, czy jest uznany za rozprzestrzeniony na szeroką skalę.

Jak i komu zgłosić stwierdzenie gatunku

Obowiązek zgłoszenia obciąża każdego, kto stwierdzi obecność IGO w środowisku. Adresat bywa mylony, więc warto go zapamiętać: zgłoszenie kieruje się do wójta, burmistrza albo prezydenta miasta właściwego dla miejsca obserwacji. Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska formułuje to jednoznacznie: „Każdy kto stwierdzi obecność w środowisku IGO […] niezwłocznie zgłasza ten fakt wójtowi, burmistrzowi albo prezydentowi miasta”.

Dalszy obieg dokumentu jest już poza wędkarzem: organ gminy weryfikuje zgłoszenie i przekazuje je regionalnemu dyrektorowi ochrony środowiska, który wprowadza dane do rejestru IGO. Termin przekazania zależy od kategorii gatunku — niezwłocznie dla gatunków podlegających szybkiej eliminacji, a dla rozprzestrzenionych na szeroką skalę w terminie 7 dni od końca kwartału, w którym zgłoszenie wpłynęło.

Zgłoszenie składa się na wzorze udostępnianym przez Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska. Przydatne informacje to nazwa gatunku, liczba osobników lub zajmowana powierzchnia, miejsce i data obserwacji oraz zdjęcie, jeśli je masz. Zdjęcie bywa rozstrzygające, bo weryfikacja oznaczenia gatunku należy do organu, nie do zgłaszającego.

Warto zgłaszać stanowiska nowe lub nieoczywiste. Pojedynczy sumik karłowaty w wodzie, w której jest on pospolity od dekad, nie wnosi nic nowego; babka bycza w rzece, w której dotąd jej nie notowano, jest informacją realnie wartościową.

Ryby obce, które nie są IGO

To sekcja, która zapobiega najczęstszemu nadużyciu tego tematu: przekonaniu, że każdy gatunek sprowadzony do Polski wolno — albo trzeba — uśmiercić.

Żaden z tych gatunków nie figuruje na listach z rozporządzenia Dz.U. 2022 poz. 2649, więc zakazy z art. 7 ustawy o gatunkach obcych ich nie obejmują. Karaś srebrzysty bywa przy tym opisywany w literaturze przyrodniczej jako silnie wypierający gatunki rodzime — to ocena ekologiczna, która nie przekłada się automatycznie na status prawny. Obie rzeczy mogą być prawdziwe jednocześnie i nie należy ich mieszać.

Postępowanie z tymi rybami określa zwykły reżim: rozporządzenie o ochronie i połowie ryb oraz zezwolenie gospodarza wody. Jeśli gospodarz nie życzy sobie wypuszczania konkretnego gatunku, zapisze to w swoim regulaminie — i wtedy wiąże Cię regulamin, a nie przepisy o IGO.

Rozpoznanie przed decyzją

Ponieważ konsekwencją oznaczenia gatunku jako IGO jest uśmiercenie ryby, kolejność działań ma znaczenie: najpierw pewność co do gatunku, potem decyzja.

Czebaczek amurski to drobna ryba karpiowata do kilkunastu centymetrów, przypominająca młodą płoć lub kiełbia, z charakterystycznie małym, skierowanym ku górze pyskiem i ciemną smugą wzdłuż boku u młodych osobników.

Trawianka jest krępa, ciemno marmurkowana, z dwiema płetwami grzbietowymi i zaokrągloną płetwą ogonową; bywa mylona z głowaczem, który jest gatunkiem rodzimym.

Babki rozpoznasz po zrośniętych płetwach brzusznych tworzących przyssawkę na spodzie ciała — cecha nieobecna u ryb rodzimych, z którymi bywają mylone. Rozróżnienie poszczególnych gatunków babek wymaga jednak wprawy.

Sumik karłowaty ma osiem wąsików wokół pyska i kolce w płetwach piersiowych; od suma europejskiego odróżnia go niewielki rozmiar i obecność płetwy tłuszczowej.

Jeżeli nie masz pewności, nie uśmiercaj ryby na podstawie przypuszczenia. Zrób zdjęcie z boku i z góry, zanotuj miejsce i skonsultuj oznaczenie — pomyłka w tę stronę jest nieodwracalna, a wśród ryb podobnych do IGO są gatunki rodzime.